EVDIREHİM O.AZAD
Mezheba Şıiya pıştı Hz. Mıhemmed, meqamê İmamtiyê (serokatiya dewletê) jı Hezreti Eli ra layık qebul dıkırın. Pıştı Hz. Eli ji İmamên di layıqi wi meqami ditın. Gel imamê 12. ındabu (berzebu) pırsgırekek derkete meydanê, gelo serokatiya dewletê kiyê bıke? Dı aqideya Şıiyande imamê 12. disa yê were u dınyayê jı zılmê xılas bıke. Serok komarê İrane Mehmud Ehmedi Nejat, ez xelet nebım kasi du sal beri nıha dı axıvtına xwe ya komcıvina gışti a Neteweyên Yekbuyide dıgot mırovek (mehdi) yê were û insanetiyê jı vê rewşêda xılas bıke. İmam Xumeyni wextê İranê, ser şoreşa İslami dı xebıti dıji vê pırsgırekê şiroveyek pêk ani û teoriya Velayeta Fakıha derxıste holê. İmam Xumeyni dıbêje melayê 12. karê rêvebırına cıvaka İslami , hıkum kırına dewletê muçtehidara hêla ye. Fakıh varısên pêxemberanın jı ber vê yêkê rêvebırına cıvakê heqê wane. Velayet (otoriteya mutleq) çawa pexember û imamara hebu, fakıhara ji heye(Velayeta Fakıh). Bı xêra vê teoriyê pışti avabuna Komara İslami a İranê mela bune desthılat(iktidar). Gelo Wezifeya Ulema zagonsazi û rêveberiye yan merıven ra olê İslamê gıhandın û hin kırıne. Dı Kuranê û hedisên pexemberda rênişan hene bona veleyeta fakıha?
Makeqanuna İranê ya yêkemin dı sala 1906 ê hatiye qebul kırın û jı monarşiya mutleq derbasi monarşiya meşruti bune. Heta sala 1925 ê xanedaniya Kaçar, 1925 ê heta 1979 ê ji xanedaniya Pehlevi hıkum kıriye. Makeqanuna pışti şoreşa İslami a İranê bı erêkırına gel hatiye qebul kırın, destpêkek dırej û 175 xala pêk hatiye. Dı destpêkêda tevgera İmam Xumeyni, serhıldana gel a dıji rejıma berê, avabuna hıkumeta İslami, destengiyên gelê İranê kêşaye têne behs kırın.
Makeqanunê erkên zagonsazi, rêveberi û dadiyê daye bın kontrola Velayeta Fakıha, politikayên gışti yên dewletê aliyê wan ve tê eşkere kırın. Serokê gışti yê artêşê İmame, dıkare serok komar jı vezifê hılde, referandum destê wi da ye, radyo û televızyon ji bın kontrola vi meqamidaye. Bahrek gıring ya aboriyê ji desti da ye û diwana muhasebatê nıkare kontrol ji bıke. Endamên Konseya parêzvanên Makezagonê (Şuraya Nigeyban) û Konseya Maslahatê aliyê imam têne tayin kırın. Şuraya Nigeyban bıryar dıde ku endamên serok komariyê û parlementer tev hılbıjartınan bıbın yan ji nebın. Dıkare hılbıjartınan betal bıke. Anku imam û ew kesên ku imam aniye vezifa Şuraya Nigeybanê, ki hezbıkın ew dıkevıne hılbıjartınan.
Makezagona İranê nayête guhorin, lê belê şirovekırına wê mımkune, vê behsêda rayedar Şuraya Nigeyban e. Bona şirovekırınê dı vê jı endamên şurayê çaranda sê bahr reya erê bıdın. Beşa ewıl ya Makezagonê gıredayitiya Komarê a yêk yezdani, xwe ragırtına wê a edaleta ilahi û bıngehên imani, rayedariya zagonsaziyê ku jı Xwuda ra taybete, mırov lı dıji Xwuda berpırsın (mesulın) te behs kırın. Pêşvebırına zanin û exlak, dı her merhelêda fêrbûniya bê pere, dı her kada zanısti teşvik kırına lêkolinan, dıji Emperyalizmê tekoşin, rakırına zordestiyê, sazumanek abori ya ane gori kaideyên İslami û bı edalet, dawi kırına feqiriyê, jın û mêr mafên herkese dayin, politikaya derveyi welat ane gori kaideyên İslami bê meşandın dı makezagonêda derbasdıbın. 4. Benda (xala) makezagonê emır dıke ku dı her barêda zagonên têne çêkırın û bıryarên têne hıldan çarçoveya İslamêda be. Şuraya Nigehban evê kontrol dıke. Dı makezagonêda meqamê heri gıring meqamê İmametiyê ye, heke pıraniya gel kesi nebine ku bıke imam wi çaxi şurayek jı fakihan tê ser wezifê. Makezagonê erkên zagonsazi, rêveberi u dadi wek erkên reveberiya serweri nişandaye. Serweri ya mutleq (teqez) ya Xwudaye. Dezgehê zagonsaziyê Meclisa Şuraya Neteweyi (İslami) ye. Hemu zagonên ku Meclıs derdıxe pışti erêkırına Şuraya Nigehban dıkeve rewacê. Ev yêkeji Meclısa neteweyi gırêdayi şuraya Nigehban dıke. Serok komar bona çar sala jı aliye gel ve tê hılbıjartın. Zımane Farısi zımanê fermiye, Şıiti mezhebê fermiye.
Şeş endamên Şuraya Nigehban aliyê İmam têne tayin kırın, şeş endam ji aliyê şuraya dadi ya bılınd ve têne tayin kırın. Konseya Şewirmenda ji heye ku İmam hılbıjêre û dıkare wezifê hılde, şewırmendiya imam dıke. Konsey salê carekê kom dıbe, bona heşt sala raya gışti ve têne hılbıjartıne, endamên wê 86 kesın, pısporiya endamên wê aliyê Şuraya Nigehban têne erê kırın, weki erê kırına perlementeran û serok komar. Makezagon şurayên cıhi (mahalli) ji qebul dıke, şurayên cıhi her gund, nahiye, navçe û bajar avadıbın, bıryarên şurayên cıhi amırên mulki (wali) gırêdıde, bes dıvê bıryar çarçoveya İslamê da be.
Dewleta İranê dadiyê meqamek pasif nabine ku wextê serlêdan tête kırın dıkeve dewre, dadi aktife û dıkare bıryarên siyasi ji bêxe bandora xwe. Dadiyên leşkeri ji hene. Siyaseta derveyi welatda, bı serxwebun û yekitiya welat were parastın, peymanen dewletê bêxe bın bandora biyaniya were peşi bırin heye. Makezagon aliyekê tekılnebûna karê hundır yên dewletêndi qebul dıke, aliyê dın ji tekoşina mezluman a dıji zalıman lı her dere pıştgıriyê qebul dıke.
Dı makezagonêda çarçoveya hıkmên İslamida wekheviya jın û mêra heye. Sazumana abori beşa dewletê, beşa taybet û başa kooperatifa pêk tê. Beşa dewletê avahiyên pışesazi (sanayi) yên mezın, bazırganiya derveyi welat, bankêri, sigortekeri, enerji, şebekeya avê, bendav, karsaziyên lajwerdi (maden) yen mezın, radyo û televızyon, poste, telefon û telgraf , rêyên hesıni û rêyên hewayi, karsaziyên keşti pêk tê. Beşa kooperatifa bajar u gunda ser şırikatiya hılberan (berkêşan) u fırotınê têne avakırın. Beşa taybet kada çandıni, ajaldari, pışesazi, bazırgani u xızmetêda bızavi (faaliyet) dıke.
05.08.2008
